حمله ببرد و حتى همانطور كه روسها و بعدا انگليس‌ها آسورىهاى آذربايجان را برضد تركها مسلح ميكردند ، آنها هم كردهاى مكرى و طوايف مندمى و شيخ اسمعيلى ايرانى را برضد آنها مسلح كردند . در نتيجهء اين كشمكش و رفت‌وآمدهاى طرفين جنگ ، خرابى زيادى بكشور ما وارد شد ، و جمعى مردمان آرام صلح‌جوى ايران زير دست و پا رفت ، و دهات زيادى ويران شد كه الان هم خرابه‌هاى آنها حى و حاضر است . من خود در ايامى كه در آذربايجان استاندار بودم ، عدهء زيادى از اين خرابه‌ها را به چشم خود ديده‌ام . تمام اين فسادها و خانه‌خرابيها از وجود قشون دولتين در خاك ايران بود كه اگر آنها احترام بيطرفى ما را منظور ميكردند ، يا لامحاله وضع مهاجم به خود نميگرفتند ، مسلما عثمانىها بايران بيطرف كارى نداشتند . بعد از آنكه روسها وارد طرز حكومت كمونيست شدند و با آلمانها صلح انفرادى كردند ، و قشون آنها در ايران بىخرجى و مهمات ماند كابينهء محافظه‌كار انگليس كه همين جناب لرد كرزن هم عضويت آن را داشت ، تا توانست به زور پول قواى روس را در ايران سرپا نگاهداشت . تا بالاخره ، در زمستان سال 1296 بالشويزم بافراد قشون روس در ايران هم سرايت كرد ، و سركردگان روسى آنها نتوانستند به هيچ تهديد و تطميعى از تفرقهء افرادى اين قشون جلوگيرى كنند . بعد از تفرقهء قشون روس انگليس‌ها جاى آنها را گرفتند ، و از كرمانشاهان تا همدان و كردستان ، سهل است تا قزوين و گيلان هم ، پادگانهائى برقرار كردند ، ولى اين تحشيد قوا ، نه براى حفظ ايرانيها ، بلكه براى كمك به دنيكن و ورانگل بود ، زيرا در اين تاريخ مدتى بود كه بر اثر سقوط بغداد ديگر عثمانيها در حدود ايران قوتى نداشتند كه بتوانند بقواى انگليس در خاك ايران حمله كنند . امامى را در بصره شغال خورده است شخصى گفت : شنيده‌ام در ادوار گذشته ، امامى را در بصره شغال خورده است . شنونده گفت : امام نبوده ، و پيغمبر بوده ، بصره نبوده و كنعان بوده ، شغال نبوده و گرگ بوده ، آن هم اصلا دروغ است . آقاى لرد كرزن ميفرمايند : ما ايران را در جنگ بين الملل از حملهء ترك‌ها نجات داده‌ايم . در صورتى كه آنها نبوده و روسها بوده‌اند ، براى حفظ ما نبوده ، بلكه براى حمله بدشمن خود بوده ، و ما هم از اين قشون‌كشى استفاده نكرده‌ايم ، بلكه مايهء خرابى ما بوده است ، از همه بالاتر اين‌كه شما خود مسبب اين بدبختى براى ما شده‌ايد ، نه عثمانىها . زيرا اگر شما در ايران پا سفت نميكرديد ، عثمانيها با ايران بيطرف كارى نداشتند .